ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਜਾਲ: ਕੀ ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ

                   - ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਰਨ ਵਰਮਾ

ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਧਦੀ ਖੁਰਾਕ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਦਾਂ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਅਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਖਾਦ ਦੀ ਖਪਤ ਦੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਅੰਕੜੇ
ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰ੍ਹੇ 2018-2019 ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ 115 ਕਰੋੜ ਥੈਲਿਆਂ ਦੀ ਖਪਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ 2024-25 ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 150 ਕਰੋੜ ਥੈਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 143 ਕਰੋੜ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖਾਦ ਦੀ ਖਪਤ 150 ਕਰੋੜ ਥੈਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ ਸਗੋਂ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ 'ਤੇ ਦੋਹਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁਣ ਸਾਡੀਆਂ ਥਾਲੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਕਣਕ, ਚੌਲ, ਦਾਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਘਿਓ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ, ਐਲਰਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ।

ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਘੱਟ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ (weeds) ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ ਨਾਸ਼ਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਿਸਾਨ ਹੋਰ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਸ਼ਚੱਕਰ ਹਰ ਸਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬੰਜਰ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ 'ਤੇ ਬੋਝ ਅਤੇ ਕਾਲਾਬਾਜ਼ਾਰੀ
ਖਾਦ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਦੇਸ਼ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 3 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮੁੱਲ (ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਸਮੇਤ) ਦੀਆਂ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਖਾਦ ਉਦਯੋਗ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਜਾਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਖਾਦਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਕੁੱਲ 3 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚੋਂ 2.5 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸਿਰਫ਼ ਆਯਾਤ 'ਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਸਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬੰਜਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।


ਸਰਕਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਭਾਰੀ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 13 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਖਾਦ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਯੂਰੀਆ ਖਾਦ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ 40 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 6 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਯੂਰੀਆ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਨਾਲੋਂ ਸਸਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ 85 ਤੋਂ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੱਪ ਚਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਯੂਰੀਆ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਪਰ ਇਸ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਚੌਲੇ ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਕਾਲਾਬਾਜ਼ਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪਲਾਈਵੁੱਡ ਫੈਕਟਰੀਆਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਅਤੇ ਮਿਲਾਵਟੀ ਦੁੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਹੱਲ ਦੇ ਰਸਤੇ
ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਣ ਠੋਸ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਖੇਤੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਜੈਵਿਕ ਕਾਰਬਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ, ਕਿਸਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਕੁਝ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਲਾਗਤ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਘੱਟ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ। ਨਾਲ ਹੀ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਗਰਾਨੀ ਟੀਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਝਾਅ:
1. ਹਰੀ ਖਾਦ ਦੀ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ: ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਯੋਗਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਹਰੀ ਖਾਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
2. ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ: ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
3. ਵਿਗਿਆਨਕ ਫਸਲ ਚੱਕਰ: ਇੱਕੋ ਫਸਲ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਫਸਲ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਬਦਲੋ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਦਾਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਤੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਣਕ ਅਤੇ ਚੌਲ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਤੋਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ।
4. ਉੱਨਤ ਸਿੰਚਾਈ ਤਕਨੀਕਾਂ: ਡ੍ਰਿਪ ਇਰੀਗੇਸ਼ਨ (ਤੁਪਕਾ ਸਿੰਚਾਈ) ਅਪਣਾਓ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਪੱਧਰਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਖਾਦ ਸਿੱਧਾ ਪੌਦਿਆਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ।
5. ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ: ਯੂਰੀਆ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਘੱਟ ਖਾਦ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
6. ਪਸ਼ੂਧਨ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਸੰਤੁਲਨ: ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਗੋਬਰ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲੇਗਾ।

ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਭਵਿੱਖ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਮੋਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਈਏ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਈਏ। ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੈ - ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।