ਸ਼ੀ-ਬਾਕਸ (SHe-Box) ਪੋਰਟਲ: ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਢਾਲ

 - ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਠਾਕੁਰ

ਭਾਰਤ ਜਦੋਂ 2047 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਦ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕੰਮ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਣਾਉਣ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਣ। ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ (ਰੋਕਥਾਮ, ਮਨਾਹੀ ਅਤੇ ਨਿਵਾਰਣ) ਐਕਟ, 2013 ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਅਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਨੀਤੀ, ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਾਗੂਕਰਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। "ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਕਤੀ" ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਉਦਾਹਰਣ ਸ਼ੀ-ਬਾਕਸ (SHe-Box) ਪੋਰਟਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2017 ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਨਿਆਂ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਹੈ।

ਅੱਜ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜਬਲ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਹਿਲਾ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਰ 2017-18 ਵਿੱਚ 23.3% ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 2023-24 ਵਿੱਚ 41.7% ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਟਾਰਟਅੱਪ, ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਅਸੰਗਠਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ। ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ (ਰੋਕਥਾਮ, ਮਨਾਹੀ ਅਤੇ ਨਿਵਾਰਣ) ਐਕਟ, 2013 (ਪੋਸ਼ ਐਕਟ) ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡਿਜੀਟਲ ਗਵਰਨੈਂਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 29 ਅਗਸਤ, 2024 ਨੂੰ ਸ਼ੀ-ਬਾਕਸ (SHe-Box) ਪੋਰਟਲ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਉਪਭੋਗਤਾ-ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਇਹ ਪੋਰਟਲ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮੇਟੀਆਂ (ਆਈਸੀ) ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਕਮੇਟੀਆਂ (ਐੱਲਸੀ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭੰਡਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੀ-ਬਾਕਸ (SHe-Box) ਪੋਰਟਲ ਦਾ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕੀਤਾ ਸੰਸਕਰਣ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਆਈਸੀ ਜਾਂ ਐੱਲਸੀ ਕੋਲ ਸਿੱਧੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਔਨਲਾਈਨ ਵੀ ਟ੍ਰੈਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ, ਸੰਗਠਿਤ ਜਾਂ ਅਸੰਗਠਿਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸੰਮਲਿਤ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਦੇ "ਡਿਜੀਟਲ ਇੰਡੀਆ" ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੀ-ਬਾਕਸ (SHe-Box) ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦਰਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟ੍ਰੈਕ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੋਰਟਲ ’ਤੇ ਦਰਜ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਸਬੰਧਤ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮੇਟੀ ਜਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਕਮੇਟੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਪਤਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪੋਸ਼ ਐਕਟ (POSH Act) ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸਰਕਾਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਐਕਟ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ 90 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੀ-ਬਾਕਸ (SHe-Box) ਪੋਰਟਲ ਪਾਲਣਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਹੱਲ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਮੰਤਰਾਲਾ ਡੈਸ਼ਬੋਰਡ ਅਲਰਟ, ਈਮੇਲ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯਮਤ ਰੀਮਾਈਂਡਰ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ-ਅਧਾਰਤ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
 
ਸ਼ੀ-ਬਾਕਸ (SHe-Box) ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਲਈ ਨੋਡਲ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਨੋਡਲ ਅਫਸਰ ਮਾਲਕ, ਅੰਦਰੂਨੀ/ਸਥਾਨਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾ ਦਰਮਿਆਨ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਬਲਕਿ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਮਹਿਲਾ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 10 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲਖਪਤੀ ਦੀਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਲੱਖਾਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਮੋ ਡ੍ਰੋਨ ਦੀਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ੀ-ਬਾਕਸ (SHe-Box) ਵਰਗੇ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ - ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਵੀ।
ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਹਾਇਤਾ, ਅਸਲ-ਸਮੇਂ ਦੀ ਟਰੈਕਿੰਗ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ੀ-ਬਾਕਸ (SHe-Box) ਪੋਰਟਲ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ, ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਸੰਸਥਾਗਤ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੀ-ਬਾਕਸ (SHe-Box) ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੰਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਸਸ਼ਕਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਣ।

 (ਲੇਖਕ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਹਨ)
*****