ਨਵੀਂ ਸਟਡੀ ਤੋਂ ਖੁਲਾਸਾ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਅੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੀਐਮ₂.₅ ਨਿਕਾਸ ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤੇ ਇੰਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ

ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਪੱਧਰੀ ਸਟਡੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀ, 2035 ਤੱਕ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ 60% ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੀ ਦੱਸੇ

ਲੁਧਿਆਣਾ, 1 ਜੁਲਾਈ 2026: ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੋਰਮ ਫਾਰ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟ, ਸਸਟੇਨਬਿਲਟੀ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (iFOREST) ਵੱਲੋਂ ਅੱਜ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸਟਡੀ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋ-ਗੰਗੈਟਿਕ ਪਲੇਨ (ਆਈਜੀਪੀ) ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤੇ ਇੰਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

“ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤੇ ਇੰਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਨਿਕਾਸ ਘਟਾਉਣਾ: ਆਈਜੀਪੀ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਡਾਟਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ” ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਪੱਧਰੀ ਸਟਡੀ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤੇ ਇੰਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅੰਕਲਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਇੰਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੰਧਨ ਨੂੰ — ਉਤਪਾਦਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ — ਬਿਨਾਂ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੇ ਸਾੜਨਾ। ਇਹ ਸਟਡੀ ਇੰਡੋ-ਗੰਗੈਟਿਕ ਪਲੇਨ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ — ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ ਹੱਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਾਰਾਣਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਰਾਸਤੀ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਸਟਡੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀਕੁਲੇਟ ਮੈਟਰ (ਪੀਐਮ) ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਬਿਨਾਂ ਢੁਕਵੇਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਜਾਂ ਨਿਯਮਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਤੋਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਟਡੀ ਮੁਤਾਬਕ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਕਰੀਬ 21,000 ਟਨ ਪੀਐਮ₂.₅ ਨਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 54% ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਪੀਐਮ₂.₅ ਨਿਕਾਸ ਲਗਭਗ 14,000 ਟਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 62% ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਕਾਸ ਇਨਵੈਂਟਰੀ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਟਡੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪਾਇਆ ਕਿ 65–70% ਪੀਐਮ₂.₅ ਨਿਕਾਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਟਡੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਧਾਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। 2035 ਤੱਕ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਘਟਾ�" ਰਸਤੇ ਅਧੀਨ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਪੀਐਮ₂.₅ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ 60–70% ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਫ਼ ਇੰਧਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਪਾਲਣਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲੀਨ ਏਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇਗਾ। ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਇੰਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਪ ਲਈ ਨਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਇਹ ਸਟਡੀ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਧਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਕ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਨਿਕਾਸ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਧੀਆ ਸਮਝ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ “ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਵੱਛ ਹਵਾ ਦੀ ਪਹੇਲੀ ਦਾ ਛੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ: ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਇੰਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਨਿਕਾਸ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ” ਨਾਮਕ ਵੈਬਿਨਾਰ ਦੌਰਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਤਾ, ਨਿਯਮਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਨੁਮਾਇੰਦੇ, ਖੋਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸਵੱਛ ਹਵਾ ਮਾਹਿਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 

ਰਿਪੋਰਟ ਲਾਂਚ ਦੇ ਵੈਬਿਨਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਤਰੀਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਰਾਹੀਂ ਇੰਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਿੰਨਾ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਘਟਾ�" ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਟਡੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛ ਹਵਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ “ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਾ�" ਦੀ ਸਥਿਤੀ” ਨੂੰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਦੂਜੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮਾਡਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਟਡੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ
• ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 54% ਪੀਐਮ₂.₅ ਨਿਕਾਸ ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਨਿਯਮ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗ, ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨਾ, ਫੇਰੀ, ਡੀਜ਼ਲ ਜਨਰੇਟਰ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

• ਪੀਐਮ₂.₅ ਨਿਕਾਸ ਦਾ 65–70% ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਵਪਾਰਕ ਕੁਕਿੰਗ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਨਿਕਾਸ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਲਗਭਗ 98% ਨਿਕਾਸ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਉਪਾਅ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਲਪੀਜੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਠੋਸ ਇੰਧਨ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
• ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਟੇਜ ਨਿਕਾਸ ਨਿਯਮ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਹੇ ਹਨ; ਨਵੇਂ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ 30% ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਜਦਕਿ 69% ਨਿਕਾਸ 10 ਸਾਲ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਟਰੱਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਵਪਾਰਕ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਜਾਂ ਰੈਟਰੋਫਿਟਿੰਗ ਤੇਜ਼ ਕਰਨੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ।
• ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕੰਟਰੋਲ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।
• ਸਾਫ਼ ਇੰਧਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਪੀਐਮ₂.₅ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ 60–70% ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।