ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਾਹਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੀ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿਆਰ, ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਖੰਡ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਕਿਰਤ, ਸੇਵਾ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 'ਹੀਰ' ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਬੰਧਾਂ, ਜਾਤੀਗਤ ਵੰਡ, ਔਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਿੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ-ਜਾਂਚ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ-ਜਾਂਚ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ, ਔਰਤ ਦੀ ਪੀੜ, ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਜਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦਾ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੇਤ, ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਪਸ਼ੂ-ਧਨ, ਮੇਲੇ, ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਸੰਕਟ, ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਪਰਵਾਸ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਂਚ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਵਰਗੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅਣਦੇਖੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਔਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ, ਵਿਛੋੜੇ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਸੁਤੰਤਰ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਚੇਤਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਪਿੰਜਰ' ਵੰਡ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਔਰਤ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਪੀੜ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸਾਹਿਤਕ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਘਟਦੀ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਾਣ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੱਖਿਆ, ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਹਿਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੇਖਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਰਗ, ਜਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮੁੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਏ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਂਚ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨਾਲ ਰੂਬਰੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੀ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਹਿਤ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

-ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ
ਮੋ. 99880-04940